Fëmijët reagojnë në mënyra të ndryshme ndaj ngjarjeve të vështira që ndodhin në mjedisin e tyre. Kultura ndikon gjithashtu në mënyrën se si shprehim emocionet – në disa kultura, për shembull, nuk është e pranueshme të shprehësh emocione të forta si të qarët me zë të lartë, ndërsa në kultura të tjera është krejtësisht normale.
Disa shenja stresi tek fëmijët mund të mos jenë të dukshme menjëherë. Më poshtë janë disa nga shenjat e zakonshme të shqetësimit sipas grupmoshave – por mbani parasysh se çdo fëmijë reagon ndryshe.
A e dini?
Në kohë stresi apo krize, fëmijët vëzhgojnë sjelljet dhe emocionet e të rriturve për të kuptuar si duhet të reagojnë vetë.
Reagime të zakonshme ndaj stresit te fëmijët
Shumë prej këtyre reagimeve janë të zakonshme dhe zgjasin për një kohë të shkurtër. Por nëse vazhdojnë për një kohë të gjatë, fëmija mund të ketë nevojë për ndihmë të specializuar.
| Mosha | Reagime të zakonshme |
|---|---|
| 0–3 vjeç | – Kërkon më shumë praninë e kujdestarëve – Rikthehet në sjellje më të vogla (regresion) – Ndryshime në gjumë dhe ushqyerje – Irritim më i lartë – Më shumë hiperaktivitet – Frikë më e shtuar – Kërkon më shumë vëmendje – Qan më shpesh |
| 4–6 vjeç | – Ngjitet më shumë pas të rriturve – Sjellje regresive – Ndryshime në gjumë dhe ushqim – Irritim – Vështirësi në përqendrim – Inaktivitet ose hiperaktivitet – Ndalon së luajturi – Merr role të të rriturve – Ndalon së foluri – Ankth apo shqetësim më i madh |
| 7–12 vjeç | – Izolimi – Shqetësim i shpeshtë për të tjerët – Ndryshime në gjumë dhe ushqim – Frikë e shtuar – Irritim më i lartë – Agresivitet i shpeshtë – Paaftësi për t’u qetësuar – Vështirësi në përqendrim dhe kujtesë – Ankesa fizike – Biseda apo lojëra të përsëritura për ngjarjen – Faj apo vetëakuzim |
| 13–17 vjeç | – Trishtim i thellë – Kujdes i tepruar për të tjerët – Faj dhe turp – Kundërshtim ndaj autoritetit – Sjellje të rrezikshme – Agresivitet – Sjellje vetëdëmtuese – Ndjesi pashprese |
Reagime fizike (të çdo moshe)
Disa prej tyre mund të jenë edhe shenja sëmundjesh fizike, ndaj është e rëndësishme të konsultoheni me një mjek për të përjashtuar probleme shëndetësore.
- Lodhje
- Ndjesi shtrëngimi në kraharor
- Vështirësi në frymëmarrje
- Gojë e thatë
- Dobësi muskulore
- Dhimbje barku
- Marramendje
- Dridhje
- Dhimbje koke
- Dhimbje të përgjithshme në trup
Shenja të rënda shqetësimi (nëse shfaqen rregullisht)
Fëmijët që shfaqin këto shenja për një kohë të zgjatur kanë nevojë për ndihmë profesionale:
- Izolim ekstrem ose heshtje e plotë
- Fshehje apo shmangie nga njerëzit
- Mungesë reagimi ndaj të tjerëve, nuk flet
- Ankth i vazhdueshëm dhe ekstrem
- Simptoma fizike të vazhdueshme si dridhje, dhimbje koke, humbje oreksi
- Agresivitet ndaj të tjerëve
- Hutim, çorientim
Kontrolli emocional (Emotional check-ins)
“Check-in emocional” do të thotë t’i pyesni fëmijët se si ndihen – drejtpërdrejt ose përmes mënyrave krijuese. Një metodë është t’u kërkoni të vizatojnë ose pikturojnë. Pastaj mund t’i pyesni për figurën që kanë bërë, për ngjyrat që kanë përdorur, dhe çfarë do të thotë ajo për ta. Disa fëmijë do të ndihen rehat të flasin, të tjerë ndoshta do të preferojnë thjesht të tregojnë vizatimin pa koment. Lejojini ta zgjedhin vetë.
Aktivitetet që ndihmojnë në uljen e stresit dhe mirëqenien e fëmijës
Këto ushtrime mund të bëhen bashkë me fëmijën për të ulur stresin dhe për të ndihmuar në ndërtimin e strategjive të shëndetshme përballimi. Janë të dobishme edhe për ju si prind.
Frymëmarrja me bark (Belly Breathing)
Kur jemi të stresuar, frymëmarrja bëhet e cekët dhe ndodh më lart në kraharor. Frymëmarrja me bark (abdomen) ndihmon për të qetësuar trupin dhe mendjen.
Si ta bëni:
- Vendosni dorën mbi bark.
-
Merrni 5 frymëmarrje të thella:
- 5 sekonda frymë nëpërmjet hundës
- 5 sekonda frymë jashtë përmes gojës.
- Shpjegoni fëmijës që barku fryhet si një tullumbace kur merr frymë, dhe shfryhet kur nxjerr ajrin ngadalë.
Vendi im i veçantë (My special place)
Kur bota përreth duket e mbingarkuar, ndihmon të imagjinosh një vend të qetë dhe të sigurt. Kjo ushtrim ndihmon fëmijën të ndihet më i qetë.
Si ta bëni:
- Uluni ose shtrihuni në një pozicion të rehatshëm. Mbyllni sytë dhe relaksohuni.
- Merrni frymë ngadalë e thellë me hundë, frymë jashtë me gojë.
- Vazhdoni të merrni frymë butë dhe gjatë.
- Më pas lexoni ose imagjinoni bashkë këtë histori të udhëhequr:
“Imagjino sikur ndodhesh në një plazh me rërë të bardhë. Është mëngjes herët dhe gjithçka është e qetë. Dielli po lind ngadalë dhe ndien dritën e ngrohtë në fytyrën dhe trupin tënd. Ndihesh i/e qetë dhe i/e lumtur. Rëra nën këmbët e tua është e butë dhe e ngrohtë. Një fllad i lehtë të përkëdhel faqet. Qielli është blu dhe zogjtë po fluturojnë e këndojnë. Ky vend është i sigurt dhe mund të relaksohesh. Ky është një vend ku mund të rikthehesh gjithmonë – ndodhet brenda zemrës tënde. Tani, ngadalë fillo të ndjesh frymëmarrjen tënde – ritmin e butë të frymëmarrjes. Vër re ajrin që prek lëkurën. Lëviz ngadalë gishtat e duarve dhe këmbëve. Merr frymë thellë dhe shtrihu mirë. Kur të jesh gati, hap sytë.”
